جامعه‌ای که هنوز ایستاده است

سایه برین- در شرایطی که کشور با مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی و روانی مواجه است، از تهدید نظامی گرفته تا مشکلات مزمن معیشتی، رفتار مردم ایران در مواجهه با این وضعیت، واجد ویژگی‌هایی منحصر به‌فرد و قابل تأمل است. در روزهایی که سایه جنگ سنگین‌تر از همیشه بر افق روانی جامعه افتاده، واکنش بخش‌هایی از جامعه به‌جای خشونت، بی‌اعتمادی یا انزوا، به سمت همبستگی مدنی و کنش‌های داوطلبانه متمایل شده است.

در هفته‌های اخیر که بسیار سخت، غافلگیرانه و پر از بحران برای جامعه ایران بود، تصاویر و گزارش‌هایی از نقاط مختلف کشور مخابره شده که شواهدی روشن از نوعی بازسازی غیررسمی همبستگی اجتماعی در دل بحران را به‌دست می‌دهند که از نمونه آن‌ها می‌توان به فروش میوه و اقلام غذایی توسط برخی فروشندگان با قیمت مصوب میدان میوه و تره‌بار برای حمایت از خانواده‌ها اشاره کرد. با توجه به شرایط اقتصادی پیچیده و غیرمعمول، چنین فداکاری بسیار حائز اهمیت و شایسته تقدیر است.
ویدیوی مربوط به توزیع داوطلبانه شربت و شیرینی در صف‌های پمپ‌بنزین توسط خانواده‌ها، نه به قصد تبلیغ یا نمایش، بلکه به‌عنوان کنش‌های اخلاقی خودجوش نیز اذهان را به تفکر واداشت؛ اینکه چگونه در میانه بحران، کمک‌های روحی و همدلی مردم ایران نادیده گرفته نمی‌شود.
مهم‌تر از همه، اقدام برخی شهروندان شمال کشور در اسکان رایگان مسافران گرفتار در بحران حمل‌ونقل یا قطع خدمات اقامتی بود؛ چراکه در شرایط جنگی آنچه بیش از همه اهمیت می‌یابد، جغرافیای زیست نسبتا طولانی‌مدت است.
این رفتارها، اگرچه پراکنده و محلی به‌نظر می‌رسند، اما در مجموع، نشان‌گر نوعی مقاومت مدنی در برابر فروپاشی پیوندهای اجتماعی هستند و زمانی اهمیت می‌یابند که آن‌ها را با نمونه‌های شمابه خود در کشورهای خارجی مقایسه کنیم.
در بسیاری از جوامع، بحران‌های ملی به افزایش اضطراب جمعی، هجوم به منابع عمومی، تقویت واکنش‌های انزواگرایانه یا حتی خشونت خانگی منجر می‌شود. این الگو را می‌توان در طوفان‌های آمریکا، درگیری‌های اوکراین، یا حتی در دوره همه‌گیری کرونا در اروپا مشاهده کرد؛ اما در ایران همانگونه که مرور شد، با وجود فشارهای اقتصادی مزمن کنش جمعی در مسیر حمایت متقابل شکل می‌گیرد. این تفاوت را باید نه‌فقط محصول فرهنگ یا دین، بلکه نتیجه‌ی زیست‌جهانی خاص جامعه‌ای دانست که بقا را در «ما شدن» جست‌وجو می‌کند.
رفتارهای همدلانه‌ای که در روزهای اخیر دیده‌ایم، شاید در نگاه نخست ساده به‌نظر برسند، اما در واقع نشانه‌ای از تاب‌آوری اجتماعی و بلوغ اخلاقی یک ملت در مواجهه با بحران‌های ممتد هستند.
در شرایطی که ساختارهای رسمی هم ممکن است در پاسخ‌گویی با چالش مواجه شوند، جامعه ایرانی بار دیگر نشان می‌دهد که پیوندهای اجتماعی و اخلاق جمعی در این سرزمین، علی‌رغم فرسایش‌های مداوم، هنوز زنده‌اند.