داستان هولناک شبحی که سوخت کشور را می بلعد

نبود تعادل بیین تولید و مصرف سوخت حالا دیگر یک ناترازی ساده نیست و به یک بحران تبدیل شده است. آمارها از بزرگ تر شدن شکاف بین تولید و تقاضا خبر می دهند و از طرفی هم با شروع سفرهای تابستانی نگرانی ها نسبت به این مساله هم بیشتر شده است. آنگونه که فاطمه مهاجرایی سخنگوی دولت به تازگی اعلام کرده ظرفیت تولید فعلی بنزین داخلی حدود ۱۰۰ میلیون لیتر در روز است این در حالی است که مصرف کشور رکورد ۱۴۰ میلیون لیتر را هم ثبت کرده است.

مسئولین دولتی به دنبال راه حلی غیر قیمتی برای کنترل مصرف مردم کشور هستند این در حالی است که اقدام خاصی برای کاهش قاچاق سوخت صورت نمی گیرد و طرح هایی همچون اتصال کارت های بانکی به کارت سوخت همچنان در ابهام به سر می برند.

مهدی عرب صادق کارشناس حوزه انرژی در پاسخ به چرایی عدم اجرای چنین طرح هایی می گوید: زیرا این کار دقیقاً پرده از یک حقیقت تلخ برمی دارد: چند میلیون خودروی فرضی در کشور «فیزیکی» وجود ندارند، ولی «لیتری» بنزین می‌بلعند. این پایان رانت ۳۰ هزار میلیارد تومانی اختلاف قیمت ارز ترجیحی سوخت است. مافیایی که پشت صفوف طولانی پمپ بنزین‌ها پنهان شده، چه در بدنه اجرا و چه در بخش خصوصی، هرگز اجازه شفافیت تراکنش ها را نمی دهد.

تعلل در اجرای این طرح در حالی است که قانون نیز بر اجرای آن تاکید دارد. بر اساس ردیف ۴-۲، سقف انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت مالکان خودرو به کارت بانکی آنها ۱۰۰ درصد تعیین شد. این اقدام مطابق بند ۲۷ ماده ۱ قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین بودجه سنواتی تصویب شده است. مصطفی نخعی عضو کمیسیون انرژی مجلس نیز در اسفند سال گذشته اعلام کرده بود که بخشی از تراکنش‌ها مربوط به کارت‌های اضطراری جایگاه‌هاست که هویت مصرف‌کننده در آن‌ها شفاف نیست. به همین دلیل پیشنهاد تعدادی از نمایندگان این است که برای رفع این ابهام، کارت هوشمند سوخت به کارت بانکی افراد متصل شود تا هویت تمامی تراکنش‌ها مشخص باشد. در سنوات گذشته نیز احکام قانونی در این زمینه وجود داشته و در بودجه سال جاری هم تکالیفی پیش‌بینی شده است.

البته مسئولین شرکت پخش مدعی اند که زیر ساخت های لازم برای اجرای این طرح در وزارت نفت و این شرکت فراهم شده و منتظر آماده شدن زیر ساخت های آن در وزارت اقتصاد و بانک مرکزی هستند. در این میان مسئولین بانک مرکزی آماده کردن زیر ساخت های لازم برای اجرای این طرح را سخت و زمان بر دانسته و اینگونه کوتاهی صورت گرفته را توجیه می کنند. اما کارشناسان حوزه انرژی این بهانه تراشی ها را خیلی قبول نداشته و مدعی اند که اهتمام لازم برای اجرای این طرح وجود ندارد.

عرب صادق در اینباره می گوید: بانکداری الکترونیک ما از کره جنوبی جلوتر است. مقاومت در برابر این طرح، یک مقاومت سیاسی-اقتصادی تمام‌عیار از سوی ذینفعان است که ترجیح می دهند بنزین با کارت های مهاجر و اجاره‌ای به خلیج فارس و مرزها برود تا اینکه در باک خودروی داخلی بسوزد. تا وقتی اراده حاکمیتی پشت شفافیت نایستد، بنزین همچنان از سوراخ رانت بیرون میزند.

به گفته او، امروز در ایران، روزانه معادل ۲۲ میلیون لیتر بنزین به نام خودروهایی سوزانده می‌شود که اصلاً وجود خارجی ندارند؛ این یعنی یک شبح و مافیا، سالانه بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان را قاچاق می کند.

البته بحران این روزهای سوخت صرفا به مصرف مردم مربوط نمی شود. از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید در دوران جنگ و محدودیت در واردات از جمله دلایل اصلی این روزهای ناترازی سوخت در کشور هستند. چرا که بر خلاف همیشه نه تنها مصرف در سال جاری بیشتر نشده بلکه روند آن کاهشی نیز بوده است. کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در ۲۳ اردیبهشت امسال گفته بود که میانگین مصرف روزانه بنزین از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون حدود ۱۲۴ میلیون لیتر در روز بوده است که این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۲۸ میلیون لیتر در روز ثبت شده بود که نشان‌دهنده کاهش حدود ۳ درصدی مصرف بنزین است.

البته حالا شرایط کمی فرق کرده است. سفرهای تابستانی مردم شروع شده و گفته می شود که مصرف در برخی از روزها حتی از ۱۴۰ میلیون لیتر هم فراتر رفته است. با این اوصاف با توجه به ظرفیت تولید ۱۰۰ میلیون لیتری بنزین در کشور می توان ادعا کرد که هم اکنون بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون لیتر کسری وجود دارد که تامین آن کار بسیار سختی است.

مسئولین دولتی طی هفته های گذشته بارها و بارها اعلام کرده اند که به دنبال راه حل غیر قیمتی برای کاهش مصرف سوخت در کشور هستند اما هیچ توضیح دقیقی در اینباره ارایه نشده است. آنچه بیش از هر مسئله‌ای در روزهای اخیر احساس می‌شود، کمبود گفت‌وگوی شفاف میان مسئولان و مردم است. جامعه زمانی آرامش بیشتری خواهد داشت که واقعیت‌ها صادقانه بیان شود و مسئولان درباره وضعیت موجود، دلایل مشکلات و برنامه‌های مدیریت بحران با مردم سخن بگویند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده مردم ایران در شرایط سخت، همراهی و همکاری قابل‌توجهی از خود نشان داده‌اند و هر زمان احساس کنند با آن‌ها صادقانه برخورد می‌شود، نقش مؤثری در عبور از بحران‌ها ایفا می‌کنند.

تاب‌آوری مردم در سال‌های تحریم، بحران‌های اقتصادی و حتی دوران دفاع مقدس نشان داده جامعه ایرانی درک درستی از شرایط ویژه کشور دارد و در صورت اطلاع‌رسانی صحیح، می‌تواند به مدیریت بهتر وضعیت کمک کند. امروز نیز مسئله اصلی، عبور کم‌هزینه از شرایط فعلی و جلوگیری از تشدید فشار بر زندگی مردم است.

در این میان، برخی دیدگاه‌ها درباره راهکارهای کنترل مصرف مطرح می‌شود؛ از جمله افزایش نرخ بنزین آزاد یا کاهش سهمیه‌ها. اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند شوک قیمتی در شرایط فعلی، نه‌تنها اثر قابل‌توجهی بر مدیریت بحران نخواهد داشت، بلکه ممکن است فشار روانی و اقتصادی بیشتری بر جامعه وارد کند. به همین دلیل، اولویت باید بر مدیریت مصرف و بهینه‌سازی توزیع باشد، نه افزایش قیمت.