کشت پسته؛ آزمون تازه کشاورزی اشتهارد

زمان آنلاین – فائزه حیدری:  پسته ذاتاً محصولی متناسب با اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک است و همین ویژگی، آن را در شرایط کم‌آبی به یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای تغییر الگوی کشت تبدیل کرده است. البته «کم‌آب‌بر بودن» به معنای بی‌نیازی از آب نیست؛ باغ پسته نیز برای استقرار، رشد، باردهی و شست‌وشوی نمک‌های تجمع‌یافته در خاک به مدیریت دقیق منابع آب نیاز دارد. تفاوت اصلی در این است که پسته نسبت به بسیاری از محصولات زراعی پرمصرف، قابلیت سازگاری بیشتری با اقلیم خشک و برخی شرایط شوری دارد.

این ویژگی برای اشتهارد اهمیت دوچندان دارد. در چنین منطقه‌ای، ادامه کشت محصولاتی که نیاز آبی بالاتری دارند، فشار بیشتری بر منابع محدود آب وارد می‌کند؛ در حالی که حرکت به سمت محصولات مقاوم‌تر می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد. به همین دلیل، توسعه پسته را باید در چارچوب «اقتصاد آب» دید؛ یعنی محصولی که قرار است از هر مترمکعب آب، ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کند.

یکپارچه‌سازی؛ حلقه مهم توسعه باغ‌ها

اما آینده پسته در اشتهارد فقط به انتخاب نهال و توسعه سطح زیرکشت وابسته نیست. یکی از مهم‌ترین بخش‌های خبرهای اخیر، اجرای پروژه انتقال آب و یکپارچه‌سازی اراضی مزرعه شهید زمانی است. این پروژه قرار است با لوله‌گذاری، انتقال و توزیع آب را مطمئن‌تر کرده و تلفات آب در مسیر را کاهش دهد و در کنار یکپارچه‌سازی زمین‌ها، مدیریت منابع آب و خاک را منسجم‌تر کند. در همین چارچوب، ۳۰ هکتار از اراضی این مجموعه برای توسعه کشت پسته در نظر گرفته شده است.

اهمیت این موضوع در آن است که توسعه باغ‌های پسته اگر با خردشدگی اراضی و شیوه‌های سنتی آبیاری همراه باشد، بخشی از مزیت اقتصادی خود را از دست می‌دهد. یکپارچه‌سازی می‌تواند امکان اجرای آبیاری نوین، مکانیزاسیون، مدیریت واحد باغ و کاهش هزینه‌های تولید را فراهم کند. تجربه‌های بخش پسته نیز نشان می‌دهد تجمیع اراضی، اجرای زیرساخت‌هایی مانند آبیاری تحت فشار و کاهش هزینه تولید در واحد سطح را آسان‌تر می‌کند.

از محصول کشاورزی تا زنجیره اقتصادی

مزیت دیگر پسته برای اشتهارد، ارزش اقتصادی بالاتر آن نسبت به بسیاری از محصولات زراعی است. محصولی که قابلیت نگهداری، فرآوری، بسته‌بندی و عرضه در بازارهای مختلف را دارد، می‌تواند تنها به درآمد حاصل از فروش محصول خام محدود نماند. اگر توسعه باغ‌ها در سال‌های آینده با ایجاد واحدهای فرآوری، خشک‌کنی، بسته‌بندی و صنایع وابسته همراه شود، ارزش افزوده بیشتری در خود شهرستان باقی خواهد ماند.

این مسئله برای اشتهارد که در کنار ظرفیت‌های کشاورزی، از موقعیت صنعتی و ارتباطی قابل توجهی نیز برخوردار است، اهمیت دارد. پیوند میان کشاورزی و صنایع تبدیلی می‌تواند به تدریج یک زنجیره اقتصادی محلی ایجاد کند؛ زنجیره‌ای که از تولید نهال و احداث باغ آغاز شود و تا فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و فروش ادامه پیدا کند.

آینده پسته اشتهارد چگونه خواهد بود؟

چشم‌انداز این محصول را نمی‌توان صرفاً با افزایش سطح زیرکشت سنجید. پسته محصولی دیررس است و سرمایه‌گذاری در باغ آن نیازمند صبر و برنامه‌ریزی چندساله است. بنابراین، موفقیت توسعه پسته در اشتهارد به مجموعه‌ای از عوامل وابسته خواهد بود: کیفیت نهال و انتخاب رقم مناسب، مدیریت شوری خاک و آب، توسعه آبیاری نوین، کنترل مصرف آب، مبارزه با آفات، آموزش باغداران و در نهایت ایجاد بازار مطمئن.

از این منظر، اختصاص ۳۰۰ هکتار از اراضی باغی اشتهارد به پسته را می‌توان نقطه‌ای مهم در تغییر الگوی کشت شهرستان دانست، اما نه پایان مسیر. حتی توسعه بیشتر باغ‌ها نیز زمانی توجیه اقتصادی و محیط‌زیستی خواهد داشت که ظرفیت واقعی آب منطقه، کیفیت منابع آب و خاک و توان اکولوژیک اراضی در هر مرحله مورد ارزیابی قرار گیرد.

نکته مهم دیگر، خطر برداشت بیش از ظرفیت منابع آب زیرزمینی است. پسته می‌تواند نسبت به برخی محصولات با اقلیم اشتهارد سازگارتر باشد، اما اگر افزایش سطح باغ‌ها به افزایش برداشت از سفره‌های زیرزمینی منجر شود، مزیت آن در بلندمدت کاهش خواهد یافت. بنابراین آینده این محصول باید بر پایه «افزایش بهره‌وری آب» تعریف شود، نه صرفاً «افزایش مصرف آب برای توسعه باغ».

فرصت سبز اشتهارد

اشتهارد اکنون در حال آزمودن الگویی است که در صورت مدیریت صحیح می‌تواند فراتر از یک پروژه کشاورزی باقی بماند. توسعه پسته، از یک سو پاسخی به محدودیت‌های اقلیمی و آبی است و از سوی دیگر، امکان ایجاد درآمد پایدارتر و شکل‌گیری صنایع تبدیلی را فراهم می‌کند. اختصاص نیمی از باغ‌های موجود شهرستان به پسته نشان می‌دهد این محصول دیگر یک کشت حاشیه‌ای نیست و به یکی از اجزای اصلی الگوی باغداری اشتهارد تبدیل شده است.

با این حال، آینده این «طلای سبز» در اشتهارد بیش از هر چیز به یک شرط وابسته است: پسته باید با آبِ حساب‌شده، زمینِ یکپارچه و کشاورزیِ دانش‌بنیان توسعه پیدا کند. اگر این سه مؤلفه همزمان پیش بروند، اشتهارد می‌تواند از تغییر الگوی کشت، یک مزیت اقتصادی پایدار بسازد؛ اما اگر توسعه سطح زیرکشت بدون توجه به ظرفیت منابع آب انجام شود، همان عاملی که امروز مزیت پسته محسوب می‌شود، می‌تواند در آینده به نقطه ضعف آن تبدیل شود.