پایداری اجتماعی راز جامعه ایرانی در برابر تحریم ها

به گزارش خبرنگار سرویس اجتماعی زمان، اگرچه تحریم‌ها از سال‌های ابتدایی پس از انقلاب اسلامی در مقاطع مختلف علیه ایران اعمال شده‌اند، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند، موج جدید و گسترده تحریم‌ها از سال ۹۰ به بعد، ابعاد متفاوتی پیدا کرد.

محدودیت‌های مالی، تجاری و بانکی در کنار فشارهای سیاسی، اقتصاد ایران را وارد دوره‌ای دشوار کرد که آثار آن بر معیشت و روابط اجتماعی نیز قابل مشاهده است، در چنین شرایطی، این سوال مهم  مطرح می‌شود که؛جامعه ایران چگونه با این حجم از فشار کنار آمده و چه پیامدهایی در سطح اجتماعی و اقتصادی تجربه کرده است.

در همین زمینه کلهر پژوهشگر اقتصادی و استاد دانشگاه معتقد است که؛شدت محدودیت‌هایی که از اوایل دهه ۹۰ بر ایران اعمال شد، در تاریخ تحریم‌های معاصر کم‌سابقه بوده است،فشارهای اقتصادی امروز ایران بی‌سابقه نیست و کشور از ابتدای انقلاب با تحریم روبه‌رو بوده است.

وی ادامه می دهد؛ درست است که تحریم‌ها از همان سال‌های ابتدایی بعد از انقلاب وجود داشته، اما آنچه از حدود سال ۹۰ به بعد رخ داد، از نظر حجم و شدت کاملاً متفاوت بود، در این دوره، عملاً یک محاصره اقتصادی گسترده شکل گرفت که در کنار آن فشارهای سیاسی و حتی امنیتی هم اضافه شد و تجربه برجام هم نتوانست این وضعیت را به‌طور پایدار تغییر دهد؛ توافقی که امضا شد، اما بعد از مدتی عملاً از بین رفت.

کلهر با ارزیابی تحریم‌ها  در مقایسه با دیگر کشورها، می گوید؛ واقعیت این است که در تاریخ معاصر کمتر جامعه‌ای را می‌توان دید که چنین سطحی از فشار اقتصادی را تجربه کرده باشد، حتی وقتی تحریم‌های کشورهایی مثل روسیه یا برخی کشورهای دیگر را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم شدت و گستره آن‌ها قابل مقایسه با ایران نیست، اگر بخواهیم عددی صحبت کنیم، شاید در مورد روسیه چیزی حدود ۳۰ درصد فشاری که بر ایران شده، انجام گرفته، به همین دلیل در آینده، پژوهشگران این دوره را به‌عنوان یک مطالعه جدی بررسی خواهند کرد؛ اینکه چگونه جامعه‌ای با این حجم فشار همچنان پابرجا مانده است.

این پژوهشگر اقتصادی یادآور می‌شود؛وقتی جامعه‌ای در چنین شرایطی زندگی می‌کند، روابط اجتماعی هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد، ما در یک وضعیت عادی نیستیم، تقریباً همه منابع حیاتی جامعه تحت فشار قرار گرفته‌اند و مهم‌ترین بخش آن هم اقتصاد است، آمارها نشان می‌دهد  حدود پانزده سال گذشته، قدرت خرید مردم به شکل محسوسی کاهش یافته و جامعه عملاً فقیرتر شده است؛ به‌طوری که می‌توان گفت از نظر سطح درآمد و قدرت خرید، چیزی نزدیک به دو دهه عقب‌گرد داشته‌ایم.

وی در مورد پیامدهای این وضعیت برای جامعه تأکید می کند؛ زمانی که یک جامعه به این شکل فقیرتر می‌شود، طبیعتا این موضوع بر روابط اجتماعی نیز اثر دارد؛ از افزایش تنش و خشونت گرفته تا شکل‌گیری اعتراض و نارضایتی، اما هم جامعه باید این موضوع را درک کند و هم حاکمیت، وقتی مردم احساس می‌کنند آینده‌شان نامطمئن شده یا قدرت خریدشان به شدت کاهش یافته، خشم، ناراحتی یا ناامیدی در جامعه شکل خواهد گرفت .

این پژوهشگر اقتصادی با بیان اینکه بسیاری از تحلیل‌گران  پیش‌بینی می‌کردند که جامعه ایران نهایتاً پنج یا شش سال می‌تواند چنین فشاری را تحمل کند،خاطرنشان می‌کند؛ معمولاً در چنین شرایطی دو سناریو مطرح می‌شود؛ یا جامعه تسلیم خواهد شد و یا به سمت درگیری‌های داخلی می‌رود، اما در ایران هیچ‌کدام از این دو سناریو به‌طور کامل رخ نداد و دلیل آن سطح بالای تاب‌آوری اجتماعی است، چه کسانی که موافق حاکمیت و یا منتقد آن بودند، در نهایت نوعی ظرفیت تحمل در جامعه شکل گرفت که اجازه نداد کشور از هم بپاشد و این موضوعی است که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

وی با تأکید بر اینکه از منظر اقتصادی نیز می‌توان نشانه‌های این تاب‌آوری را در جامعه مشاهده کرد،می گوید؛ با وجود محدودیت‌های شدید در حوزه تجارت خارجی، نقل‌وانتقال مالی و دسترسی به منابع ارزی، اقتصاد ایران به‌طور کامل متوقف نشد و در بخش‌هایی توانست خود را با شرایط جدید تطبیق دهد، گسترش برخی ظرفیت‌های تولید داخلی، تغییر مسیرهای تجاری و شکل‌گیری سازوکارهای غیررسمی برای دور زدن محدودیت‌ها، هرچند هزینه‌هایی به اقتصاد تحمیل کرد، اما مانع از فروپاشی کامل چرخه‌های اقتصادی شد و همین سازگاری نسبی منجر به فعالیت‌های اقتصادی و معیشتی جامعه، با وجود افت قدرت خرید و افزایش فشارهای تورمی شد که همچنان ادامه پیدا کرده است.

کلهر در پایان با اشاره به ضرورت اصلاح برخی رویکردهای اقتصادی تأکید می‌کند؛ مهم‌ترین راهکار برای عبور از این شرایط، تقویت بنیان‌های داخلی اقتصاد و بازسازی اعتماد اجتماعی است،در کنار تلاش برای کاهش فشارهای خارجی، سیاست‌گذاران باید بر افزایش بهره‌وری، حمایت هدفمند از تولید، شفافیت اقتصادی و بهبود فضای کسب‌وکار تمرکز کنند، اگر سیاست‌های اقتصادی به‌گونه‌ای تنظیم شود که معیشت مردم ثبات بیشتری پیدا کند و فرصت‌های واقعی برای فعالیت اقتصادی ایجاد شود، ظرفیت تاب‌آوری جامعه نیز حفظ شده و حتی می‌تواند به یک مزیت برای عبور از دوره‌های دشوار تبدیل شود.

در مجموع، تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد فشارهای اقتصادی گسترده می‌تواند تأثیرات عمیقی بر ساختار اجتماعی و روانی جامعه بگذارد؛ از کاهش قدرت خرید و افزایش نارضایتی گرفته تا شکل‌گیری تنش‌های اجتماعی، با این حال، آنچه در مورد ایران توجه بسیاری از تحلیلگران را جلب کرده، میزان تاب‌آوری جامعه در برابر این شرایط بوده است،موضوعی که احتمالاً در سال‌های آینده نیز از منظر اقتصادی و اجتماعی مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.