بحرانی خاموش و متولیان در وادی کم توجهی

به گزارش خبرنگار زمان آنلاین ایران دارای انواع مختلفی از بحران‌های طبیعی و زیست‌محیطی است؛ اتفاقی بسیار طبیعی که در تمام کشورهای جهان قابل مشاهده است. حتی اگر ایران را در مقام مقایسه با دیگر کشورها قرار دهیم، درخواهیم یافت که از خیلی جهات، مزیت‌ها و برتری‌هایی نسبت به جغرافیای دیگر مناطق جهان دارا هستیم. ایران کشوری چهارفصل است که اگرچه روی گسل قرار دارد و تجربه زلزله‌های سهمگین را هم در حافظه تاریخی خود ثبت کرده است، با این حال بخش قابل توجهی از گسل‌هایش غیرفعال یا در مرحله غیرفعالی است درحالی که خیلی از کشورهای جهان با پدیده زلزله‌های سهمگین رسما زندگی می‌کنند.

حال که ایران در کنار اینکه استعداد مخاطرات طبیعی را دارد، دارای ظرفیت‌های قابل توجهی هم هست، باید این ظرفیت‌ها را قدر دانست چراکه بی‌شک پیشگیری از مخاطرات در کشور ما باید نسبت به خیلی از مناطق جهان آسان‌تر باشد. همواره نسبت به وقوع زلزله هشدارهایی شنیده‌ایم یا تجربه وقوع سیلاب‌ها از سرمان گذشته است. با این‌ حال این‌ها تنها مشکلاتی نیستند که با آن‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنیم؛ مخاطراتی هستند که بسیار آهسته و بدون سروصدا در حال به وقوع پیوستن هستند و از آنجا که به‌طور کلی در پیشگیری از بحران ضعف جدی داریم، نسبت به این حوادث بی‌خیال هستیم. یکی از این مخاطرات، بحران فرونشست زمین است.

ایران کانون‌های فرونشست شدید زمین در جهان

یک تحقیق جدید با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای تصویری نگران‌کننده از وضعیت فرونشست زمین در ایران ارائه می‌دهد. این مطالعه نشان می‌دهد که بخش‌های وسیعی از کشور با سرعتی که در جهان کم‌نظیر است درحال فرونشست هستند؛ محققان این پدیده را «برگشت‌ناپذیر» می‌دانند و می‌گویند ممکن است جان افراد زیادی در خطر باشد.

براساس گزارش لایوساینس، بیش از ۳۱ هزار ۴۰۰ کیلومترمربع از خاک ایران (مساحتی تقریباً به اندازه استان آذربایجان غربی) سالانه با سرعتی بیش از ۱۰ میلی‌متر درحال فرونشست است. «جسیکا پین» (Jessica Payne)، سرپرست این تحقیق از دانشگاه لیدز بریتانیا، می‌گوید: «نرخ فرونشست در ایران از سریع‌ترین نرخ‌ها در جهان است. در اروپا، مواردی که بیش از ۵ تا ۸ میلی‌متر در سال باشند، شدید تلقی می‌شوند.»

این پدیده در برخی مناطق به وضعیت بحرانی رسیده است. به عنوان مثال، در نزدیکی شهر رفسنجان به دلیل برداشت بی‌رویه آب برای مزارع پسته، زمین سالانه تا ۳۴ سانتی‌متر نشست می‌کند. این یعنی در یک دهه، سطح زمین می‌تواند ۳ تا ۴ متر پایین برود. شهرهای بزرگ دیگری مانند تهران، کرج، مشهد، اصفهان و شیراز نیز تحت تأثیر این پدیده قرار دارند. این مطالعه تخمین می‌زند که حدود ۶۵۰ هزار نفر در مناطق پرخطر فرونشست زمین زندگی می‌کنند.

سرعت فرونشست در ایران چندین برابر استاندارد جهانی

فریبرز ناطق‌الهی، معاون پژوهشی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله، در گفت‌وگویی تأکید کرده است که بحران فرونشست زمین در ایران، نتیجه‌ی مستقیم سوء‌مدیریت پنجاه‌ساله در بخش آب و کشاورزی است. به گفته‌ی او، از دهه‌ی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ با حفر بی‌رویه‌ی چاه‌ها برای توسعه‌ی کشاورزی در دشت‌هایی چون کرمان و قزوین، روند تخلیه‌ی بی‌رویه‌ی آب‌های زیرزمینی آغاز شد و در دهه‌های اخیر، هم‌زمان با خشکسالی‌های گسترده، این روند شدت گرفت و در نهایت، امروز به یکی از بحران‌های فراگیر زیست‌محیطی کشور تبدیل شده است.

ناطق‌الهی در ادامه می‌گوید: در دهه‌های اخیر، فشارهای اقتصادی و بیکاری، مسئولان را وادار کرد تا برای حفظ اشتغال، چاه‌های غیرمجاز را نادیده بگیرند. او تأکید می‌کند که این تصمیمات کوتاه‌مدت، اگرچه در مقطع زمانی خاصی به رونق کشاورزی و اشتغال کمک کرد، اما در بلندمدت باعث تخریب شدید سفره‌های آب زیرزمینی و تسریع فرونشست شد. وی معتقد است اگر تولید محصولات پرمصرف آبی مثل برنج و گندم در مناطق خشک کنترل و به واردات هدفمند واگذار می‌شد، کشور امروز با چنین بحرانی روبه‌رو نبود.

رئیس پژوهشکده مهندسی سازه هشدار داد که میانگین فرونشست زمین در ایران بیش از ۱۵ سانتی‌متر در سال است؛ در حالی که این رقم در جهان حدود یک سانتی‌متر است. در مناطق جنوب‌غربی تهران، حتی ارقامی تا ۴۰ سانتی‌متر نیز ثبت شده است. او توضیح می‌دهد که این پدیده، بر خلاف فروچاله که موضعی است، پهنه‌ای وسیع از کشور را درگیر کرده و زیرساخت‌های حیاتی از جمله ساختمان‌ها، جاده‌ها و خطوط فاضلاب را تهدید می‌کند.

ناطق‌الهی از تهران، اصفهان، کرمان و دشت قزوین به‌عنوان مناطق بحرانی یاد کرد و گفت ادامه‌ی برداشت‌های غیرمجاز از منابع زیرزمینی می‌تواند ظرف یکی‌دو سال آینده موجب آسیب به پل‌ها، ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری شود. او هشدار داد که اگر روند کنونی ادامه یابد، کشور ممکن است با فروپاشی تدریجی زمین در پهنه‌های وسیع روبه‌رو شود.

او با اشاره به امکان تأثیر مثبت تغییرات اقلیمی و بارش‌های بیشتر، گفت روش‌هایی مانند آبخیزداری و آبخوان‌داری می‌تواند در بلندمدت سفره‌های زیرزمینی را ترمیم کند، اما مهم‌تر از آن، مدیریت فوری و علمی مصرف آب در کشاورزی است. به گفته‌ی او، بیش از ۸۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و کاهش آن از طریق تغییر الگوی کشت و واردات محصولات پرمصرف، هم به حفظ منابع آبی کمک می‌کند و هم بحران معیشت کشاورزان را کاهش می‌دهد.

بیش از ۹۰ هزار کیلومتر مربع از ایران فرونشست دارد

به گفته‌ی مسئولان، استان‌های تهران، اصفهان، فارس، کرمان، خراسان رضوی و البرز بیشترین نرخ فرونشست را دارند. نرخ فرونشست در برخی مناطق به ۳۰ سانتی‌متر در سال می‌رسد، رقمی که چند برابر میانگین جهانی است.

بر این اساس سیداسکندر صیدایی، رئیس سازمان نقشه‌برداری تأکید کرد فرونشست زمین دیگر یک پدیده محلی نیست، بلکه بحرانی ملی است که باید با همکاری همه دستگاه‌ها مهار شود.

او خواستار تشکیل «کارگروه ملی مقابله با فرونشست» و توقف برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی شد. کارشناسان هشدار داده‌اند اگر این روند ادامه یابد، زیرساخت‌های شهری، جاده‌ها و خطوط لوله در معرض خطر جدی قرار خواهند گرفت و زمین‌های کشاورزی به سرعت کیفیت خود را از دست می‌دهند.

فرونشست زمین، نتیجه‌ی سال‌ها مدیریت نادرست و سیاست‌های ناپایدار در حوزه آب، کشاورزی و اشتغال است. بی هیچ تعارفی، بدون اصلاح جدی در الگوی مصرف آب و تصمیم‌گیری‌های کلان، ایران در آینده‌ای نزدیک با خطراتی مواجه خواهد شد که حتی زلزله نیز در برابر آن کم‌اثر به نظر می‌رسد.